Samosioły to ludzie, którzy nigdy nie pogodzili się z przymusową ewakuacją
zarządzoną po katastrofie w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej.
Pomimo zakazów, wrócili do swych domów na terenie Strefy Zamkniętej.
Według danych rządowych jest ich około 150.
W rzeczywistości do dziś żyje nie więcej niż 50.
26 kwietnia 1986 roku...
Czarnobyl
W tym miejscu wydarzyła się największa katastrofa w historii energetyki jądrowej.
W wyniku nieudanego testu bezpieczeństwa doszło do eksplozji
czwartego reaktora Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej
i rozprzestrzenienia substancji promieniotwórczych na niespotykaną wcześniej skalę.
Bezpośredniemu skażeniu uległ teren na którym mieszkało około 145 tysięcy ludzi.
Wydarzenie zostaje zapisane w pamięci całego świata
jednak największy wpływ ma na mieszkańców okolicznych miejscowości.
Większość z nich nie rozumiała wagi tych wydarzeń
aż do momentu ogłoszenia bezwzględnej ewakuacji miasta Prypeć i okolicznych wiosek
którą rozpoczęto dopiero półtorej doby po awarii.
Tak powstała Czarnobylska Strefa Zamknięta.
Teren o powierzchni 2600 kilometrów kwadratowych...
Skażony, otoczony drutem kolczastym.
Zakazany.
Mimo to, niektórzy postanowili wrócić
Szli przez lasy i bagna, żeby znów zamieszkać w swych rodzinnych chatach
Byli tak przywiązani do tej ziemi, że woleli żyć w opuszczonych wioskach
niż gdziekolwiek indziej
"Tu się urodziłam i tu umrę" - powtarzają
Zmagając się z problemami podeszłego wieku i samotnością.
Dlatego każdej zimy, regularnie od 5 lat, grupa Polaków z Napromieniowani.pl
przyjeżdża do czarnobylskich babuszek tylko po to, żeby im pomóc
przywożąc żywność, ciepłe rzeczy, rąbiąc drewno na opał
czy po prostu poświęcając swój czas. Tak ważny...
W opuszczonym świecie.
Trzy dekady temu samosiołów było około 3 tysięcy.
Do dziś żyje tylko kilkudziesięciu
lecz każdego roku jest ich coraz mniej.
Są to Ostatni ludzie Czarnobyla.
Produkcja: XBestCinema
Reżyseria/zdjęcia: Amadeusz Kocan
Narrator: Tomasz Knapik
Udźwiękowienie: Amadeusz Kocan
Muzyka: Alan Bucki
Efekty komputerowe: Bartosz Wabno
Montaż/koloryzacja: Amadeusz Kocan
Dodatkowe efekty komputerowe: Robert Sawicki
Producent: Krystian Machnik
Grafika: Kinga Klakla
Fotorelacja: Maciej Bogaczyk
Tłumaczenie: Marek Baryshevskyi
Organizacja akcji pomocowej: Krystian Machnik
- Dzień dobry! - Dzień dobry...
Pamięta nas Pani? W zeszłym roku do Pani przyjechaliśmy...
Tak, tak... Oj, dziękuję... Dobry Boże... Niech Wam Bóg dopomoże
- Poznaję Ciebie! - Tak?
- Oj, moi piękni!
Tak, nowy, bo pamiętam, że pani ma taki taśmą posklejany, poskręcany...
Może pani spróbuje
Tylko mokry troszkę od deszczu
- O, jaki fajny... - I leciutki...
- O tak! Oj, dziękuję....
Pamięta Pani nasze zeszłoroczne zdjęcie?
Włączmy światło!
Światło u Pani nie działa?
Nie mam tu światła.
- Żarówkę przyniesiemy pani i wymienimy - Prądu nie ma w ogóle
Popaliło się
Burza była
Nie, niesprawne jest
A, tu jest problem z elektryką. Tutaj...
- Możemy zobaczyć potem... - Piękny obrazek!
- O, tutaj mamy mydło, płyn do mycia naczyń...
I trochę chleba dla Pani mamy
O, jakie piękne... Otworzycie i najecie się
Pani powiedziała, żebyśmy otworzyli dla nas...
Nie, nie, nie, to jest dla pani. My pani nie będziemy jeść...
My jedliśmy już
- A tu coś dla kota
- Ryba i tu jest dużo kiełbasy i produktów, które
trzeba wsadzić do lodówki Kiełbasa dla Pani smaczna
Oj, moi piękni... O mój Boże...
Makaron też jest
I tutaj dużo... do zamrażarki to musimy dać...
A to trzeba od razu do zamrażarki włożyć
Naleśniki i pierogi z mięsem
Żeby Pani nie zapomniała, to tak będzie
Raz i można tak włączyć
I jeszcze raz. Taki duży przycisk
- Aa... widzę, widzę, widzę...
(śmiech) pięknie!
Nakryjemy Pani tu stół...
Jaka ładna!
- A ma być tak czy na pół mamy złożyć?
- A niechaj tak będzie...
Czy może go tu trochę... a nie, dobry jest. Ładnie zasłaliście...
Działa
- Tak budowali...
- A no, może już włączyli prąd...
Tutaj jest problem, bo to jest łączone...
by trzeba odłączyć główne zasilanie i zobaczyć w te kable.
Podejrzewam, że one od ruszania tą lampką się już rozeszły.
Ostrożnie, bo cię porazi!
Pani powiedziała, że nie ma pani zegara, a tamten się popsuł, więc...
- Mówiła Pani, ze nie ma pani zegara
- Zegarka...
- No to teraz Pani kupiliśmy
- O, Boże...
- A on ma zawieszkę czy jak się go...
- My powiesimy - Niech tylko pani powie gdzie
- Niech Pani powie gdzie, to my go powiesimy
- O, to tutaj można...
O, tu jest dobrze
- Jest dla Pani czytelny? - Jest dobrze
- Zobacz, jak dyga - Da się jeszcze trochę? - No lekko...
- Ale ja Wam za to zapłacę
Pani powiedziała, że zapłaci
Nie, nie ma mowy. To jest prezent dla pani
- To jest prezent. Dla Pani.
- Troszkę wyżej poproszę
- Troszkę
Dobrze...
O, tak jest dobrze...
- Jest w porządku, tak? - Tak! W porządku!
Można jeszcze wyżej jeśli pani chce
- Jeśli trzeba to można go jeszcze wyżej... - Nie, niech tak zostanie...
- Mnie by się kurtka przydała...
... taka z guzikami
Ja bym już sobie kupiła... Bo tak przeżywam cały czas, że jej nie mam...
Ale my nigdzie nie jeździmy i nikt nic nie przywoził... (sprzedawać)
- Ta jest trochę większa... Ta jest dobra...
A tu można podwinąć rękawy
- O... ta jest dobra! - Tak, ta jest dobra
Jak szyta na Panią
- Oj... to płaszcz jest nawet...
Wody może... wiadro, dwa. I drewna...
Dobra, to przyniesiemy to i...
Przyniesiemy
- Oj, biedni...
Bez problemu
- Wysiedlili nas w 1986, a w 1987 już wróciłam... Rok tam byliśmy
- A kiedy po wysiedleniu Pani zrozumiała, że tu nie można wrócić...?
- No... od razu to rozumieliśmy
Potem to już nikt tutaj nie został
A potem pojechaliśmy... Potem farmę tu rozkradli....
Tu na farmie pracowałam przez 10 lat. Przy świniach.
A dziewczyny... To znaczy tu były Hania... i Tania... i Sonia Bezwiercha
Pracowały ze mną razem... I było dobrze...
50 osób z początku tu żyło... A teraz zostało nas tu 15
Baba Hańka tam... Marusia tam
Wszyscy rozproszeni. Nie ma tak blisko, żeby do kogoś wyjść...
Tutaj niektórych domów wokół to nawet nie otwierali
A mi tak już źle było...
I jeszcze umrę, nikt nie przyjdzie i ześmierdnę w tej chacie... (śmiech)
- A co się stało z Pani nogą?
- Jak to powiedzieć... Tak do końca to nie wiem...
Była pierwsza operacja... Leżałam w czarnobylskim szpitalu
Badali mnie, zrobili rentgen i stwierdzili, że trzeba operować
Nie wiem... Jak pracowałam przy świniach. Jednego razu burza
przyszła, świnie były na dworze, a ja otworzyłam drzwi
Świnie zaczęły biec, a jeden knur mnie uderzył...
O tutaj
Cholernik jeden... Chłopcy pracujący tam przyszli,
zwinęli mnie i zabrali do szpitala w Czarnobylu
No i zapewne od tego czasu coś mi się tam uszkodziło
Też ze stawem mam tu problem... O, podnieść nogi nie dam rady
Prawą jakoś podniosę, a tej nie dam rady
Bo w tej nastąpił proces degeneracji
Jak kostkę sobie uszkodziłam, to tak, że trzy razy jest związana
- Jak spędza Pani dzień? Od rana do wieczora?
- Oj, synek...
Wcześniej to poprałam... Wróciłam ze szpitala, to czyściłam wszystko...
Jak padało to wystawiałam wiadra, żeby trochę wody do nich ponalewało
Bo tu nie ma nawet kto wody przynosić...
No... czasami kuzynka przynosi. Ona tak przychodzi do mnie co któryś dzień
A teraz to już jej od 2 dni nie było...
Może jutro przyjdzie tu na trochę
Robić... no to niczego nie robię. Z resztą co tu jest do roboty?
Krowy nie mam
Koty i wrony mam do towarzystwa (śmiech)
- Chciałaby Pani, żeby częściej do Pani przyjeżdżali ludzie?
- Oj, jak ja bym chciała... Żeby mi chociaż
chlebka przywieźli, żeby ktoś przyjeżdżał...
- Jak często? - Często...
A już tak przeżywałam, że nikt do mnie tu nie przyjeżdża... (śmiech)
A jak już przyjadą, to wszyscy się tu cieszymy
że przyjechali...
A teraz to już ciężko nam tu żyć
Jedzenia mi zostało tak na miesiąc... dobrze, że chociaż sklep obwoźny jeździ
(Chleb) raz na dwa tygodnie (przyjeżdża), on się przecież szybko psuje
Także się cieszę, że jest jedzenie... chleba tu nie było u nas
Oj, Boże... to już 7 lat mija odkąd nie chodziłam do sklepu
Zostawili mnie tutaj...
Nie ma nikogo, dzieci nie ma...
Będę Wam dziękować... i życzyć zdrowia na długie lata
Żebyście do mnie jeszcze przyjechali
Niech Wam Pan Bóg pomaga (łzy)
Dziękujemy! Do widzenia!
Wszystkiego dobrego! Z Bogiem! Z Bogiem, dzieci...
- Dzień dobry! - Dzień dobry...
Przywieźliśmy latarkę... Mniejszą i większą...
Oj, dziękuję Wam!
- Włącznik jest tutaj... - O, jasne... jasne... tak...
O, tutaj, tutaj, tutaj...
Całe życie tu spędziliśmy....
No, ja to jeszcze wyjeżdżałam, ale mama całe życie tu spędziła
Wiecie jak było jej ciężko, gdy stąd wysiedlali?
- Co Panie pamiętają z tego dnia? Jak to było?
- Akurat w ten dzień, gdy to się stało byłam w Kijowie... O niczym nie wiedziałam
- Dopóki nie przyjechały autobusy pod domy... - Tak... - I ładować zaczęli
- No tak... Tak to my przyjechaliśmy tutaj 29 maja... Nie! 29 kwietnia...
A 4 maja już nas stąd wywozili
My już tutaj pomagałyśmy rodzicom... Ale tak
naprawdę, to niczego z domu nie zabrałyśmy
- Mój gospodarz był na bazie, bo miał hodowlę... ładowali...
A mnie nie wywozili. Pracowałem wówczas na dźwigu, to od razu po katastrofie
przeprawili nas w ramach delegacji wodolotem "Meteor" do Kijowa
Zbadali nas, a potem od razu z rana odesłali do Czarnobyla.
- Ale zaraz po awarii Pana tu odesłali?
- Tak, od razu po awarii. 1 maja już nas tu przysłali do pracy
Jeździły samochody i polewały ulice...
Domy polewali, ulice...
Jeździli tak po 2-3 razy dziennie...
Nocą no... ja byłem wtedy dowodzącym i zadzwonili w nocy, że była awaria
Wszystkich w nocy zebrali i zaczęliśmy przygotowywać preparaty z jodem
- Tutaj, tak? - W Poliske, w aptece
Przygotowywaliśmy, dużo tego było... Preparaty z jodem, na
tarczycę... potem całe takie paczki woziliśmy do Prypeci
Od razu, pierwszej nocy (po awarii)
Powiedzieli nam na początku "na 4 dni wyjeżdżacie"
I mówili, żebyśmy niczego nie brali za wyjątkiem
pościeli, bo może będziemy na polu nocować.
Przywieźli nas w nocy, to pojechałam do Kijowa...
Załadowali nas w nocy na samochody i zawozili tam,
gdzie kazały władze... Oj, straszne to było...
I oni zaczęli zbierać ludzi... Autobusy przyjeżdżały z Prypeci, z dziećmi, rodziny
całe... Zaczęli wysiedlać ludzi. Przywozili ich stamtąd tutaj, do Poliske
I żona już w nocy zbierała tych ludzi, rozwoziła ich...
Kto mógł to ich przyjmował, u nas 2 rodziny mieszkały.
Jak nas wysiedlali... Wtedy byłem operatorem dźwigu
A wtedy nasz port i port w Kijowie były jednym przedsiębiorstwem
Tylko tam kijowski, a tu czarnobylski...
I nam dali w Kijowie mieszkanie
Ale kto miał wcześniej domy, to powinien dostać 2-pokojowe mieszkanie.
No, ale w tamtym czasie nam dali jednopokojowe mieszkanie
No ale po roku... nie... po dwóch latach dali nam inne (mieszkanie).
No, to znaczy stąd nas wysiedlili… I dali nam lokal w dzielnicy
Osokorki… I zamieszkaliśmy w Kijowie, w Instytucie Chemii
Jednopokojowe mieszkanie na siódmym piętrze
A potem dali już większe mieszkanie, też w Kijowie, ale trochę dalej.
Przychodzili: "Dokąd chce Pani jechać?"
A ja mówię: "Ludzie dobrzy - nigdzie!"
"Jak to!? Nie wiecie!? Tu będą umierać ludzie!"
Będą walać się po ziemi, nikt ich nie będzie zbierać...
A tam jak będzie... Ja mówię... "Będzie jak Bóg da! Nigdzie nie pojadę!"
Umierać... To mi najlepiej będzie umierać w swoim domu.
Nie boi się Pan promieniowania?
Wiecie, my nic o tym nie wiedzieliśmy… A to trzeba wiedzieć…
On [pył] przeleciał przez te wysokie domy...
A dokładnie to osiadł w Kijowie... na tych wieżowcach
To całe promieniowanie osiadło...
Także tam... mieszkał syn mojej siostry...
Moja siostra już umarła...
I on mówi do mnie: "Ciocia Ałła, my w lodówce mamy...
...wyższe promieniowanie niż tam u Was w Poliske!"
Przychodzimy, a tam był wyładowywany odpad z przydomowych pieców...
i zanim się przeszło na stołówkę na trzypokładowym statku, to była
kontrola. Stał taki człowiek i sprawdzał poziom promieniowania.
I tak wybiórczo stwierdzał: "Oj, jesteś napromieniowany!"
I co teraz robić? Wziął miotłę, otrzepał. "Wchodź!" Już nie ma promieniowania...
- A jak Pan myśli, dlaczego Was stąd wysiedlili?
No... co... jak to mówią, komu wojna, a komu rodzima matka (rosyjskie przysłowie)
To bywało w różnych sytuacjach podobnie... Są tu rudy uranu - tak mówili w 1973-74
A tutaj było lotnisko, latały samoloty Kijów - Czarnobyl, Kijów - Poliske
No, więc, geolodzy z helikoptera prowadzili badania gruntu,
bo podejrzewali, że jest tu gdzieś jakaś ruda uranu, osadzona blisko powierzchni
Gdzieś mam gazetę, w której był o tym artykuł. Może ją znajdę i Wam dam
Tu u nas była przepompownia
I wodę wypompowywali, osuszali błota... Oj, kanały też tu były...
I tę wodę przepompowywali do morza, do Dniepru...
A potem przepompownię wyłączyli...
To na początku, w naszej piwnicy faktycznie było jeszcze sucho...
A potem woda znowu podeszła... zajęła znów swoje miejsce...
No... i już wtedy w piwnicy się zrobiło wilgotno...
Zapasy, które tam zanieśliśmy... to wszystkie...
...przepadły.
A tu wszystko zarosło! Ale poza tym wszystko po staremu, nikt tu nie podchodził
Ale tu u nas, za naszą chatą mieszkała ciotka.
Oni im zakopali dom.
Przyjechały spycharki, wykopali, najechali, zgnietli,
zgarnęli i zakopali. Po wierzchu pochodzili... I tyle.
Nam było bardzo dobrze...
Bywało, że jechał samochód. Pełen samochód... I wieźli te... butle gazowe.
I krzyczą: "KOMU GAZ!? KOMU GAZ!?"
No, ale Kijów to jest Kijów... A mnie ciągnie tutaj... jest rzeczka, woda...
Pojechałem, połowiłem sobie ryby, sprawiało to przyjemność...
Choć powiem szczerze, łowiłem, ale ich nie jem
A ile tu jeździło samochodów!
Często tu jeździły... Tu już mama mieszkała.
Boże, ile samochodów! Tam i z powrotem! Do Czarnobyla, z Czarnobyla....
na zmiany (do pracy) wieźli... Ile pieniędzy na to potracili...
- Na zmiany (na służbę) niektórzy jeździli...
- A ile produktów tu przywozili!
- Tam był ruch na tej drodze... Tak po 70 autobusów jedziło...
I po jednej... i po drugiej stronie drogi...
Tak, jeździły w tę i we w tę!
- No... a ja tam za drogą siano (trawę) dla krów kosiłam...
Bo krowy trzymałyśmy...
Wszystko to się rozpadło....
- Żeby chociaż jakaś nadzieja była na to... że tu będzie jakieś życie...
Żeby chociaż coś się tu budowało...
A tak to... Żyjemy jak żyjemy...
I to wszystko...
Żyjemy tak, jak jest nam dane...
- Tak wyglądał w zeszłym roku... - No tak (śmiech)
- Haha, postarzał się!
- Ale gęba taka sama... - Tylko babuszka się nie postarzała...
- I mundur ten sam - A włosy zobaczcie, jakie długie miałem...
Uwaga. Dobra
Pokaż, co tam wyszło
Ładnie wyszliśmy
Ja jak małpa
- Zdrowia i 200 lat!
- Do widzenia! Będziemy do Pani zajeżdżać! - Oj... oj...
- Daj jeszcze Cię uścisnę... - Dziękuję... Dziękuję!
- No dobrze chłopcy, jeździe spać...
- Proszę na nas czekać. Dziękujemy, wszystkiego dobrego!
Chleba dużo przywieźliśmy
Kiełbasy, tam mleko jest... Wszystko jest dla pani... I chemia też.
Rany, dziękuję Wam za wszystko...
- Nie ma za co!
- Na zdrowie! Tylko "nie za pijaństwo, a za lekarstwo!"
- A dokąd Pani idzie? - Do Marusi Was prowadzę...
- My przyjechaliśmy samochodem...
A to jest blisko, to auto może podjechać, a my z panią się przejdziemy
- Dzień dobry! - Dzień dobry!
- To u Ciebie na progu [drugiej babuszki]
Tutaj mamy dla pani jeszcze dużo produktów
- Tu jest taka chemia... I pokrywki na słoiki,
rękawiczki do ogrodu... do pracy, żeby pani miała
Dziękuję...
Zapałki, proszek, mydła... Tu jest podpałka
Nie znałyśmy tego... Byłam u Olgi, pokazała mi
to i wąchaliśmy to, językiem lizałyśmy (śmiech)
- Dziękuję, dzieci... dziękuję...
To jest babuszki Hani i czy pani jej przekaże to zdjęcie? Bo zapomniałem jej dać...
- Dam jej, dam... - O, i to pani
- Ja tu u was byłam... lat już ile...? (śmiech)
Dziękuję!
Z Bogiem! Dziękuję Wam! Dziękuję, dzieci....
- Dobry wieczór!
- Ooo! Latarka! A już chciałam Was o nią poprosić!
- Bo nie mam już żadnej
A to bardzo dobra latarka
- Oj, dziękuję... - A to od stałych klientów...
Jeśli nam nie otworzy no to u pani zostawimy dla niego prezenty
- Albo zostawcie u niego w drewutni. Tam nikt
nie chodzi, nawet pies czy kot tam nie zagląda
- Aaa.. ja wiem gdzie
A jak jego zdrowie?
- W rękach dobre, Krystian... Rąbie drewno
- On!? Sam? - Sam! A nóg nie ma...
Chodzi z dwoma kijami.
- Dobry wieczór!
Żarówkę Panu zaraz zmienimy, żeby było trochę jaśniej
A gdzie żarówka?
Nową Panu tu wkręcimy...
Nie trzeba, nie trzeba...
To nowa
A tu mamy... kupiliśmy panu dla kota karmę, bo pan ma wiele kotów
- A co to? - To... dla kota - Aaa... dla kota....
O tam, kotek
- Koty! Pobiegły gdzieś na dwór... - Nie, one tam są...
- Kicia! Kicia! Kicia! Kicia!
Dwie sztuki
A tak to mam ich...
...pięć
Może na dworze są... na dworze jest jakaś kotka...
Może być na dworze, nie widziałem...
Fotografia...
- A to Pan, tak? - Taak....
Jak widzisz...
Palce moje...
Już niesprawne...
Niesprawne... i tyle...
- Tak mocniej. O, na trzy... No to już cztery (śmiech)
- To tak będzie świecić? - Tak najlepiej!
A tam na zewnątrz kto świeci...
A to nasi. Jeszcze panu toporek przyniesiemy.
- Na czoło musi uważać... bo jest wysoki...
Niech Pan zobaczy, jaki ostry!
On jest bardzo ostry! Żeby pan uważał, ostrożnie...
- Jest bardzo ostry, trzeba ostrożnie... Żeby palców sobie nie uciąć
- To polski, tak? - Tak, polski...
- To dla Pana, może Pan go wziąć...
Z Polski...
Prezent?
Dziękuję! Dziękuję!
- Nie ma za co! - Jak to nie ma za co!?
A siekierka? - To po prostu prezent dla Pana!
Dajecie mi to (śmiech)
- Jedzenie...? Jak to?
- Tak, pan zobaczy. Mleko, kiełbasa... Chleb...
- Chleb też? - Tak, chleb!
Wielkie Wam dzięki! I dzięki wielkie Wam!
Życzę Wam bardzo dużo szczęścia!
Ogromnego szczęścia!
- I Panu również!
- Mnie? A co tam mnie, ja już jestem stare padło... Ile mi zostało...
- Wcale Pan nie stary... Duchem młody!
- Aaaa... a no... masz rację!
Tak, chłopy muszą już jechać...
Chcę opowiedzieć...
Mamo, chłopcy muszą jechać... Poczekaj tutaj...
- Na podwórku stała dziewczyna...
I chłopak dziewczynie powiedział... taka dawna piosenka... smutna
Żegnaj moja luba dziewczyno, Obiecam wrócić tu znów!
A gdy złożą mnie w ciemną mogiłę, Na wieki stanę się Twój.
Długo nań czekała, Rok w rok, a zań słuchu brak,
Ołtarzyk dla niego zrobiła, Czy opuścił on ziemski szlak?
Wrócić już mu nie przyjdzie, Gdyż zginął w krwawym boju.
Pochowali go dobrzy ludzie, W dalekim, obcym kraju…
A kozak z pochodu powracał, Czyjaś pomyłka to była
Do dziewczyny swojej pospieszył Co zapomniała o swym kozaku...
I.... i.... i już sobie nie przypomnę... - (śmiech)
Ja sama sobie będę śpiewać
A jeszcze w trakcie wojny zginął mój starszy brat. 1922 rok urodzenia
I mamie nie dawali emerytury
Poszedłem się wykłócać bezskutecznie...
Był taki major Jabłokow
I mówi do mnie: "A kto Cię wie, kto tam ginął!?"
A ja mu mówię, że może na wojnie nie byłem, ale doskonale
wiem, jak nasi prowadzili natarcie i odwrót...
Pierwszy raz to Niemcy tu wkroczyli bez jednego strzału
Na rowerach z karabinami wkroczyli do Czarnobyla
No, dzieckiem wtedy byłem, miałem 13 lat... W 1941 roku...
Oni przyszli tutaj nad rzeczkę...
I tam podszedłem, patrzę... technika cała, most pontonowy...
I samochody takie, które jeżdżą po piasku, po wszystkim...
Mieliśmy tu też czołgi.
Więc myślę pójdę i pooglądam sobie czołgi
Przychodzę, a obok czołgu stoi żołnierz z karabinem.
Ja sobie podejdę. "NIE WOLNO, CHŁOPCZE! NIE PODCHODŹ!"
A tam stał karabin maszynowy, zabezpieczony dyktą
A oni idą do przodu, za Stalina...
A kiedy była wojna… Gdy ludzie umierali lub ich zabijali
Trupy wozami wozili… konnymi…
- No wiadomo, że na froncie to wielu zginęło, szczególnie mężczyzn…
- U nas mała wioseczka, a zginęły 72 osoby…
Tatę mojego zabili… A brata powiesili…
- W Wiedniu… - W Niemczech...
- Nie, nie w Niemczech… W Wiedniu on był…
- No nie wiem, ale zabrali go do Niemiec!
- No do Niemiec, ale potem był w Wiedniu, w fabryce na pracy
- Gdy go zabrali pierwszy raz, to udało mu się uciec… On był urodzony w 1923 roku…
Jeszcze nie był w wojsku
I jak on uciekł, to wtedy mnie zapisali, żebym ja jechała do Niemiec na roboty.
A mój ojciec się z kimś dogadał, żeby do tego nie doszło…
Wróciliśmy do domu, w środku nocy…
I potem kryłam się w domu. I on też był już w domu – po ucieczce.
I powiedział do matki: „Mamo!
Będzie już za późno jak ją do Niemiec wywiozą… Zjedzą ją tam!”
No i pojechał... I pojechał...
A stamtąd pisał do nas... pocztówki, nie listy a takie pocztówki
Mam jego listy...
Tylko w Kijowie zostały
- I pisał do nas, że tam na polu, gdzie zbierałam grzyby...
...za czasów okupacji był front
- Tam właśnie forsowali Dniepr... Jak maszerowali tu z Białorusi...
Szli naprzód i krzyczeli:
"Za Ojczyznę! Za Stalina! Hurra! Hurra!
I potem też w lesie tam siedzieli... Walczyli, strzelali...
I on nam pisał w tych listach... na widokówkach, że pracuje w fabryce meblowej
A meble robimy takie, jakie są tu na naszym polu
Wojna była, pociski padały... Pracował w jakiejś fabryce
wojskowej, ale otwarcie nie można było tego napisać...
A wysyłał do nas tylko widokówki...
- O, takie malutkie... Mam je...
Tak... Ale go powiesili...
Mieli tam jakąś swoją organizację podziemną
Bo byli też tam inni ludzie z naszej wioski
I jak wrócili, to nam opowiadali...
...że wyprowadzili go i przy obecności wszystkich - powiesili...
- Chciałam coś jeszcze powiedzieć...
Nasza wieś była objęta działaniami wojennymi
Tak, jak Chatyń... Gdzie do ludzi strzelali, zapędzali do chat i podpalali...
Wtedy u nas byli Niemcy...
Do szkoły poszedłem... do pierwszej klasy chodziłem, gdy wkroczyli Niemcy...
I szkołę spalili... wszystko spalili... Niczego nie zostawili...
Zapędzili nas do Czarnobyla
Przez jakiś czas trzymali tam w szkole, uciekliśmy jakoś stamtąd
A część z nas wywieźli na roboty do Niemiec
Ludzi tu palili, wioskę... rozstrzeliwali nas... za nic.
Mój ojciec był na froncie, brat na froncie... A ja zostałem z matką...
I ostałem się żywy.
A tu zaraz była linia frontu
Tu była jedna przeprawa... Przez Dniepr...
Jak strzelali z broni automatycznej, karabinów... Nasi i Niemcy...
Nam się tu w czasie wojny o tak dostało!
I nikt tu się do nas nie przyjechał, sami z tym zostaliśmy...
Dostali dużo od wojny, ale nie dostali rekompensaty od władzy
A ludzi powystrzelali na froncie... W Fińskiej wojnie... Wielkiej Ojczyźnianej...
Na Ukrainie zginęło bardzo wielu ludzi... 7 milionów
7 milionów zginęło...
I oni próbowali nas skłócić... Z Polską...
Polska, Ukraina nie są winne... To oni to specjalnie robili...
Żeby jedni z drugimi walczyli
To wszystko robił Stalin
Ilu ludzi zamordował...
Tylu ludzi zamordował...
I Polsce też się dostało... wszyscy przez niego cierpieliśmy...
I my, i Wy - cierpieliśmy
Teraz znowu chcą nas skłócić...
My nie jesteśmy winni, Polska nie jest winna,
nikt z nas nie jest winny. To oni są winni!
Chcieli nas celowo skłócić
A jak wojna była u nas... W 1943 po raz drugi tu przyszli
W domu było 5 żołnierzy... Szósty też żołnierz - ale Żyd. A ja o tym nie wiedziałem
I pyta: słuchaj, a Żydów tutaj rozstrzeliwali?
Ja mówię: no tak, rozstrzeliwali...
Tam gdzie ja chodziłem do szkoły to też chodzili Żydzi... ale
tacy biedni, co nie wyjechali. I Niemcy ich rozstrzelali
Tam jest taka ulica... Internacjonalna
I szliśmy tam. A to było gdzieś na początku
grudnia... albo w ostatnich dniach listopada...
... i mieliśmy sąsiada. A jego ojciec, za Niemców, był starostą
I mówi: "Chodź, pójdziemy zobaczyć, dzisiaj będą Żydów rozstrzeliwać"...
To było w 1943 roku
I jak tylko doszedłem do Internacjonalnej...
Przyjaciela wiozą na wozie i on macha do mnie "Lonia! Żegnaj!"
Nie mogłem mu pomóc...
Jak miałem mu pomóc, dokąd go zabrać? Miałem 13 lat...
I oburzył się ten Żyd: dlaczego go nigdzie nie zabrałem?
A gdzie ja go mialem zabrać? Byłem chłopcem...
13 lat! Gdzie ja miałem go zabrać i przechować?
No i wzięli ich i rozstrzelali...
A ilu ich rozstrzelali... Nie wiem, mówią,
że jakieś 500 osób. Czy to prawda - nie wiem
Gdzie to drewno?
- A tam o... - Dobrze, to idziemy...
- Nie, Krystianku... nie po to przyszedłeś...
Muchtar, cześć! Nie poznajesz?
My przyjechaliśmy dawać, a nie zabierać, więc...
- Nie! Przecież to ja od Was zabrałam...
Pani nie zabrała, to my podarowaliśmy
- Ogromnie Wam dziękuję...
Prezent... od Nataszy
- Od Nataszy... - Tak! - Dziękuję...
To też prezent dla pani. Była taka inna dziewczyna, Małgosia...
I ona też o pani pamięta
- Jak się odwdzięczyć... Jak się cieszę...
Nie ma co płakać! Tyle ludzi z Polski o pani pamięta
- Obcy ludzie [pamiętają]... Jak tu Krystianku nie płakać, jak w domu sama jestem...
- My przecież o Pani pamiętamy
- Kiedy ja... no wiecie...
Dzień dobry!
Tu parę rzeczy jest... Proszę wziąć, jeśli potrzeba.
Dziękuję.
Paracetamol można od razu wrzucić do środka
Dziękuję Wam... za to co robicie...
Widzicie no, tutaj prawie same babulinki...
Mogłaby być przecież jakaś organizacja, która by o nią zadbała... no ale...
- Ale nikt nie przyjeżdża... - No... może jakaś tam pomoc społeczna...
Bardzo chcę Wam podziękować za to, że o mnie nie zapominacie...
Mamy nadzieję, że Wam się podoba
- Oj, podoba się! Niech Bóg da zdrowie wszystkim tym, którzy nas pamiętają...
pamiętają i pomagają nam...
Bardzo dobrze, że ktoś tu czasem do niej przyjedzie. Sama tak nigdzie nie wyjdzie
A emerytura 1000 - 1800 hrywien [150 - 270 złotych]... Co to jest?
To łzy, a nie emerytura
Wczoraj pokazywali... Ministrowie - po 2 miliony zarabiają
No może i ludzie dobrzy... tylko sumienia mało mają...
Tam chleb jest, mleko...
- Bardzo dobrze! Bo chleba nie mam!
Chleba nie mam
Ja Was pamiętam... Bardzo dobrze.
W zeszłym roku zimą też przyjechaliście
I kocyk mi się tak spodobał, taki ciepły.
A teraz to już nikt tu nie przyjeżdża... No... Tylko Wy.
Wy byliście w zeszłym roku. I nikogo więcej.
Oczywiście, że byłam wdzięczna... I się modliłam... Pomóż Boże tym ludziom...
Zawsze i wszędzie.
Za to, że nam pomagają.
Że rozumieją, iż jesteśmy żywymi ludźmi...
I się po prostu znaleźliśny w takiej sytuacji...
Już od dawna tak modlę się do Boga. I mówię:
"Boże chroń tych ludzi, u których jest jeszcze ludzka dusza..."
"... chociażby kropelka świętości w duszy..."
Kto rozumie czym jest smutek i że się go przeżywa...
A co ja mogę zrobić, jak mam uraz po operacji i mnie to ogranicza.
No, ale co mogę, to zrobię
Na przykład pojadę... oj - pojadę! Pójdę
wezmę piłę spalinową, drewno porąbię albo potnę.
Potnę, a potem na taczce przywożę... Taczkę ma tu mój krewny niedaleko...
Załaduję, przytaszczymy i tyle
A to czasami znajomy przyjedzie samochodem, to na samochód załadujemy
A po przywiezieniu to sobie jeszcze porąbię
Tylko jak ja półgodziny porąbię to i tak dobrze...
Tak (jest napisane), że z urną do głosowania
przyjechali do Strefy. Urna jest przezroczysta
- I jest zdjęcie, jak babuszki wrzucają... - To u babuszki w domu! Tutaj! Tutaj!
Jak babuszka wrzuca kartę do głosowania. Do tej urny przezroczystej
No, tylko to jest z 2012 roku. Wybory były niedawno
(kolejne) i na tych wyborach nie przyjechali...
- Dzień dobry!
Bardzo się cieszę!
Też mamy dla pana zdjęcie
Byliśmy rok temu w tym samym czasie
- Oj, dziękuję...
- Będzie nas Pan pamiętać - Tak, tak...
Jak pierwszy raz do Pana przyjechaliśmy, to jeszcze babuszka żyła...
Tak, była...
Tak, ja pamiętam, że pan ma bardzo dobry miód
- Sami swoi! - Haha! Cześć!
- Dzień dobry!
To jest właśnie od tej dziewczyny, od Magdaleny
I ona... tutaj napisała do pana (list)
- Aaa! To ona!
- Ona już z cztery razy u mnie była!
Co roku pana odwiedzamy w tej samej grupie
- Rok temu. Pamięta Pan?
- Jeszcze troszkę chleba, cerata - O, dobra taka
- Tania, podejdź!
- Podejdź tu... - Ręcznik taki ładny... czerwony i ładny
- Trzymaj! - Oj, dziękuję...
- Zimy nie ma, ale może... - Dziękuję...
To ma Pan różną chemię, ściereczki do sprzątania...
Dziękuję...
Bateryjki... Proszę nie zapomnieć latarki, bardzo się Panu przyda.
Dziękuję...
- U Was kierowca w ogóle nie pije? - Nie, kierowca nie
- W Warszawie nie piją kierowcy? - NIe, nie piją (śmiech)
- O, dobrze leży! - Ciepły jest...
Zamknięte?
Chłopcy z Polski przyjechali. Trochę pomocy Wam przywieźli
Tu jest przygotowane, zobacz, na nowy rok (prawosławny)
- Dziękuję... - Tam pokrywki są...
A tu trochę jedzenia
- Dobry wieczór! - Dobry wieczór!
No, tutaj dużo jedzenia, kiełbasa...
No to co. Po 100 gram wypijecie?
- Bardzo Panu dziękujemy.... - Dziękuję i Wam, dziękuję
- Będziemy przyjeżdżać - Przyjeżdżajcie, przyjeżdżajcie...
- Dzień dobry! - Dzień dobry
Oj, dzieci moje...
Zdjęcie sobie z Panią zrobiliśmy w zeszłym roku, pamięta Pani?
Obiecaliśmy je przywieźć
- O, tak!
I pani taką nową latarkę przywieźliśmy. Bardzo dobrą
- Dzień dobry!
Z Polski z do Was przyjechali, pomóc Wam! Trochę produktów przywieźli
- Może się Pani spodoba... - Dziękuję, dzieci moje...
- Ooo! To teraz baba będzie spać!
- Będzie cieplej! - Bedzie cieplutko!
Ja sama! Ja sama...
Proszę zobaczyć, jak na Panią szyty...
- Cieplej będzie, jak dawniej!
Dziękuję Wam... Dziękuję, synek...
Niech Wam Pan Bóg pomaga...
Pokażę, jak tu się zapiąć...
O, tak będzie dobrze... tu są zatrzaski...
O, tak będzie dobrze... A tu sobie mogę tak ściągnąć...
- Będą pasować? - Oj, dobre, dobre...
Tu ma pani bardzo ładne zdjęcie z tego filmu "Babuszki z Czarnobyla"
Piękne zdjęcie Pani...
Jest takie powiedzonko, dzieci...
Bóg miłuje, Bóg z nami
I żebyście dożyli tyle, ile baba!
I żebyście na pogrzeb baby przyjechali...
Pani widzi tylko jednym okiem, faktycznie,
zwróciliśmy uwagę, że pani się pogorszył wzrok
A to, dzieci, baba sama narąbała...
Sama narąbała i poprzynosiła...
- Życzymy szczęścia! - Z Bogiem!
Żebyście za rok też przyjechali do baby!
- Żeby baba żyła i mogła Was przyjąć! - Będziemy do pani przyjeżdżać, co roku!
Usłyszę jadący samochód, to będę wiedzieć, że to moi chłopcy...
Niech Wam Pan Bóg pomaga! I waszym dzieciom i rodzinom!
Pożary tu były straszne
Do nas ogień nie doszedł, ale wiosną się paliło
Widzicie jaka tu susza...
a latem do 40 stopni było, prawie jak Australia
Latały samoloty... nie samoloty tylko helikoptery...
Paliło się Poliske
No tutaj lasy są wokół
Z powietrza próbowali gasić, strażacy pracowali.
Do nas nie doszła linia ognia
- Pan się też zajmuje tu pracami przeciwpożarowymi?
- Tak, tak, tak
Oj... latem się paliło… Sokoły, Byczki [wioski]... Tam gdzie monastyr
Sokoły, Byczki... Tam, jak się jedzie na Rosochę
A było było. Latem tam faktycznie płonęło i były obawy, że do Rosochy dojdzie
No, ale pogasiliśmy
- W sierpniu to chyba było? - Tak, chyba w sierpniu
Z opadłych drzew czyścimy... Żeby przejazd był
- Czyli sanitarne sprzątanie lasu - Tak
- A od dawna Pan tu pracuje?
No.... ja pracuję tu już 19 lat...
Zacząłem, jak jeszcze tworzona była organizacja "Czarnobylska Puszcza",
wtedy nazywała się "Czarnobyl-Las"
Tak... i zaczęła działać w 1992 roku
W 1992 firma była stworzona, a w 1993 roku przyjechałem już tu do pracy.
19 lat tu przepracowałem, a potem wyjechałem i
pracowałem w miejscu zamieszkania, w zakładzie
A 2 lata temu wróciłem tutaj
- A ilu strażaków jest tu u Was mniej więcej?
- Trzech kierowców, parę innych osób...
Ludzi brakuje
Ekipa niekompletna - Rozumiem...
- Czyli 3 samochody są, tak?
A czy możemy tu po obiekcie sobie pochodzić? Nigdy
tu nie byliśmy (podczas pomocy), tak po prostu...
Zawsze tylko przejeżdżaliśmy obok...
Mój ulubiony serial z dzieciństwa: "Czterej pancerni i pies"
- Tak! 4 czołgistów i pies! Stary serial - Tak, tak
Był Janek... zaraz sobie przypomnę... Gustlik
- A pies. Jak się nazywał?
- I Szarik, pies - Szarik, tak, tak
Oj, się w dzieciństwie oglądało serialek...
Pan to samo remontował, tak?
Nie... no część sam. Okna sam zwoziłem i robiłem
- I podłogi trochę?
No... podłogi... Tutaj to była taka dziura
No trochę pracy tu było. Trzeba było to zrobić, nie było co się załamywać
Tu kiedyś była taka znamienita cerkiew... Gdy było lotnisko...
Nawet latarnia (sygnalizacyjna)
Noo... podmalować trzeba tam i tu...
Staramy się jakoś podtrzymywać tu wszystko
- Jaką rolę w Pana życiu odegrała religia? Co ona dla Pana znaczy?
Wiecie, co ona dla mnie znaczy...
Matka była wierząca, ojciec był wierzący i ja jestem wierzący
I opowiem Wam coś...
Jak już służyłem (w wojsku) i przyjechali (do
nas) z Obwodu Rówieńskiego. To zachodnia Ukraina
Tam jeszcze obwód Iwano-frankowski, Lwowski...
Ludzi rozrywali (mordowali)...
I tam było dwóch komendantów - operatorów karabinów maszynowych... Siemiaczuk i no...
i Pierelczuk
I pytają mnie: "Starszyna! A Ty jesteś wierzący?"
I pytam: "a jaki Wam dowód na to pokazać?"
Oni pokazują: "My wierzący, mamy ikonki" (obrazki)
A ja z kieszonki wyciągam i pokazuję krzyżyk
I oni "Aaa... To ty nasz!", a ja "Aaaa... no ja Wasz! A Wy nasi?"
Mówię... jaka to różnica czy wierzysz. Nie wierzysz - no Twoja
sprawa, nic mi do tego, ale jak wierzysz, to masz taką siłę...
Ja cały czas wierzę i mi ta wiara pomaga.
Mówię, wybaczcie, pomodlę się do Boga... a Wy róbcie co chcecie.
- Dziękujemy Panu! - I ja dziękuję Wam!
- I zdrowia Panu - Dziękuję
- Ważne, żebyście to Wy byli zdrowi!
Wybaczcie mi nieskromność, ale ja już swoje 90 lat przeżyłem...
A Wy musicie jeszcze żyć...
I ja też niczego na tamten świat nie zabiorę
Jest taka pieśń ukraińska... Zapomniałem tytuł...
No, że ludzie umierają, ale do trumny nikt nic nie zabiera
I ja też niczego nie zabiorę...
- Witajcie! - Dzień dobry!
- Jaka niespodzianka! - To my!
- Można? - Pani Haniu! Ma Pani gości!
- Chłopaki z Polski przyjechały!
- Goście do Ciebie idą...
...baba sobie tu śpiewa...
- Dzień dobry! To my!
- Wchodźcie! (śmiech)
- Dzień dobry... niech Pani siedzi!
- Dzień dobry! - Dzień dobry!
Mówiłem Pani, że przyjadę...
A tak się zastanawialiśmy, gdzie Pani jest...
Nie wiedzieliście, gdzie teraz jestem...
Dziękuję Wam, że do mnie dojechaliście... Bardzo Wam dziękuję...
Nie wiem czy wrócę do domu, czy nie wrócę...
Chodzić nie mogę, nogi mnie bolą...
A tam w domu to trzeba wodę nosić... I drewno nosić...
A jak śniegu napada, to co ja zrobię?
No tak....
Latem to jeszcze... Ale zimą, co ja sama pocznę?
- A kiedy Wy do domu jedziecie?
- Jutro do domu... do Polski
- Bardzo Wam, dzieci, dziękuję...
...że przyjechaliście, odwiedziliście babę...
- Dziękuję Wam... - Dziękuję, że Pani mnie pamięta mnie...
Byliśmy u Pani rok temu i zrobiliśmy Pani zdjęcie...
- (śmiech) dziękuję Wam... - Na pamiątkę! - Dziękuję
- Dziękuję... Będę o Was pamiętać...
- To jest on...? - Nie, to jest on!
- O, to on... A to ja. - To Ty...
A to ja - baba! A ten?
To był nasz przewodnik, pracuje w COTIZ-ie
- A ma Pani telefon? - Telefon? Tak.
Dzwoniliśmy do Pani
Dzwoniliście? A kiedy?
- Tydzień temu... jakoś tak
- Może dzwoniliście, jak ja gdzieś chodziłam, telefon zostawiłam...
- Może Pani nie słyszała...
- Może nie słyszałam, bo go nie biorę... Wychodzę, a on tu zostaje...
- Dzwoniliśmy, bo chcieliśmy zapytać, gdzie Pani jest
Działa!
- To Twój (numer)? - Tak
Jak to się stało, że trafiła Pani do szpitala?
Do szpitala? Jak się obudziłam, to nie mogłam na nogi stanąć
Daczniki z Kijowa zadzwonili po karetkę
Przyjechała karetka i zabrali mnie do szpitala
15 dni tam leżałam... chciałam do domu, a oni mnie tu przywieźli...
Bo do domu... Kto tam mi pomoże?
Nikt nie przyjdzie...
Zatem tutaj mnie przywieźli...
- A kto w Teremci (jej wioska) zadzwonił po karetkę?
Z Kijowa, co byli... Zadzwonili. Dacznik tam był i zadzwonił.
(Dacznik - samosioł wyjeżdżający na zimę poza Strefę)
Przyjechała karetka i mnie zabrała.
- A Pani była w szpitalu w Iwankowie? - Tak, w Iwankowie...
Ja dwa razy upadałam... Upadłam i leżałam...
Nie miał kto mnie podnieść... A sama nie dawałam rady
Kiedyś taki Wasyl do mnie przychodził ... A teraz go nie ma. Już nie przychodzi...
Nogi mi odmówiły posłuszeństwa. Wszystko mi poszło na nogi...
Stanąć w ogóle nie mogłam... 15 dni leżałam tam w Iwankowie w szpitalu
A potem przywieźli tu...
A tak to bym może umarła i by nie było baby...
I byłoby dobrze
- Jak dobrze!? - A dobrze by było, synek...
- A tak, gdzie Wam lepiej było? - No... w domu najlepiej... bo to dom.
Bo to dom...
W domu wszystko znajome... Wszystko Twoje...
A tutaj?
Wszystko cudze... ludzie obcy... Baba jest sama.
Dziękuję, synek, że do mnie przyjechaliście...
Ja...
Ja tak...
Ja się tak cieszę, że mogę Was wszystkich zobaczyć...
Że mnie odwiedzacie...
Wielkie Wam dzięki...
Dziękuję... że mnie odnaleźliście...
Nie wiem, co powiedzieć...
Już mi nic nie trzeba
Już czas, by odejść...
- Niech Pani nie płacze... Nie trzeba umierać.
- Trzeba żyć!
Nie...
Wystarczy już...
Ostatni ludzie Czarnobyla 3
Produkcja: XBestCinema
Organizacja akcji pomocowej: Krystian Machnik, Napromieniowani.pl
Reżyseria/zdjęcia: Amadeusz Kocan
Muzyka: Alan Bucki
Narrator: Tomasz Knapik
Udźwiękowienie: Amadeusz Kocan
Efekty komputerowe: Amadeusz Kocan
Dodatkowe efekty komputerowe: Robert Sawicki
Montaż/koloryzacja: Amadeusz Kocan
Producent/teksty/dron: Krystian Machnik
Grafika: Kinga Klakla
Fotorelacja: Maciej Bogaczyk
Tłumacz: Marek Baryshevskyi
Realizacja polskiej wersji językowej
Scenariusz: Amadeusz Kocan, Krystian Machnik
W trakcie produkcji filmu zmarł dziadek Iwan z wioski Paryszew.
W dniu swoich 85 urodzin.
Iwan Iwanowicz Semeniuk 25.03.1935 - 25.03.2020
Pamięci wszystkich tych, którzy odeszli w zapomnieniu
Wyprawa pomocowa została zorganizowana z
dobrowolnych datków i dzięki wsparciu czytelników
strony Napromieniowani.pl, naszych rodzin, przyjaciół i współpracowników. Dziękujemy.